Şəkərli diabetlə bağlı xüsusi risk qrupuna daxil olan insanlar: Səbəblər və risk faktorları
Şəkərli diabet (diabetes mellitus) bütün yaş qruplarında və cinslərdə rast gəlinən metabolik xəstəlikdir. Lakin bəzi insanlarda bu xəstəliyin inkişaf etmə riski daha yüksəkdir. Şəkərli diabetin qarşısını almaq və erkən diaqnoz qoymaq üçün risk faktorlarını bilmək vacibdir.
Şəkərli diabet riskini artıran əsas amillər
Şəkərli diabetə meyilliliyi artıran müxtəlif genetik, fizioloji və həyat tərzi ilə bağlı faktorlar mövcuddur. Bu faktorlar əsasən iki tip diabet üçün fərqli olsa da, bəzi ümumi risk faktorları hər iki halda nəzərə alınmalıdır.
1. Genetik və irsi faktorlar
- Ailənin diabet tarixçəsi: Əgər valideynlərdən biri və ya hər ikisi diabet xəstəsidirsə, bu, fərdin diabetə tutulma riskini artırır;
- Genetik mutasiyalar: Bəzi genetik dəyişikliklər insulinin düzgün işləməməsinə və ya mədəaltı vəzinin kifayət qədər insulin istehsal etməməsinə səbəb ola bilər.
2. Yaş faktoru
- 1-ci tip diabet daha çox uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə meydana çıxır;
- 2-ci tip diabetin yaranma riski 45 yaşdan sonra əhəmiyyətli dərəcədə artır.
3. Piylənmə və çəki artıqlığı
- Artıq çəki və piylənmə insulin müqavimətinin əsas səbəblərindən biridir;
- Xüsusilə qarın nahiyəsində yığılan piy toxuması insulin həssaslığını azaldır.
4. Fiziki aktivliyin azlığı
- Passiv həyat tərzi maddələr mübadiləsini zəiflədir və insulin müqavimətini artırır;
- Mütəmadi fiziki aktivlik qan şəkərinin tənzimlənməsinə kömək edir və diabet riskini azaldır.
5. Yanlış qidalanma
- Rafinə olunmuş şəkər və yüksək karbohidratlı qidaların həddən artıq istehlakı qan şəkərinin tez-tez yüksəlməsinə səbəb olur;
- Fast food və yüksək kalorili qidalar piylənməyə və insulin müqavimətinə gətirib çıxarır.
6. Hamiləlik diabeti keçirmiş qadınlar
- Əvvəlki hamiləliklərdə gestasional diabet diaqnozu qoyulmuş qadınlarda gələcəkdə 2-ci tip diabetin inkişaf etmə riski yüksəkdir;
- 4 kq-dan ağır körpə dünyaya gətirən qadınlar da diabet riski daşıyır.
7. Hormon tarazlığının pozulması və endokrin xəstəliklər
- Polikistik over sindromu (PCOS) olan qadınlar insulin müqaviməti səbəbindən daha yüksək risk altındadır;
- Tiroid funksiyasının pozulması da diabetin inkişaf etmə ehtimalını artırır.
8. Yüksək qan təzyiqi və xolesterin problemləri
- Hipertoniya (yüksək qan təzyiqi) və dislipidemiya (pis xolesterinin yüksək olması) damar sisteminə zərər vuraraq diabet riskini artırır;
- Bu faktorlar ürək-damar xəstəliklərinin yaranma ehtimalını da yüksəldir.
9. Dərmanlardan asıllılıq və xroniki xəstəliklər
- Kortikosteroidlər kimi bəzi dərmanların uzunmüddətli istifadəsi qan şəkərinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər;
- Böyrək və qaraciyər xəstəlikləri də metabolizmə təsir edərək diabetə meyilliliyi artırır.
Risk qrupuna daxil olan insanlar üçün profilaktika
Şəkərli diabetə meyilli insanlar xəstəliyin inkişaf etməsinin qarşısını almaq üçün bəzi tədbirlər görə bilərlər:
- Sağlam qidalanma: Şəkər və karbohidrat qəbulunu məhdudlaşdırmaq, lifli qidalara üstünlük vermək;
- Müntəzəm fiziki aktivlik: Gündə ən azı 30 dəqiqə idman etmək;
- Qan şəkərinin mütəmadi yoxlanılması: Risk qrupunda olan şəxslər qan şəkərini vaxtaşırı ölçməlidirlər;
- Çəkiyə nəzarət: Normaya uyğun bədən çəkisini qorumaq;
- Siqaret və spirtli içkilərdən uzaq durmaq: Bunlar insulin müqavimətini artırır və diabet riskini yüksəldir.
Şəkərli diabetlə bağlı risk qrupuna daxil olan insanlar irsiyyət, yaş, həyat tərzi və hormonal balans kimi müxtəlif faktorlar nəzərə alınaraq müəyyən edilir. Bu şəxslər erkən profilaktik tədbirlər görməklə xəstəliyin qarşısını ala və sağlam həyat tərzi sürə bilərlər.